नेपालको खाना भौगोलिक र जातीय हिसाबले जति नै सांस्कृतिक विविधताले भरिएको छ । तर हामी मध्ये धेरैलाई यसको समृद्धिको बारेमा थाहा छैन र हाम्रो आफ्नै भन्दा विश्वव्यापी खानाको बारेमा जानकारी हुने सम्भावना बढी हुन्छ। खाना संस्कृतिको प्रतीक हो र तिनीहरूसँग अन्तर्क्रियात्मक सम्बन्ध छ, यद्यपि नेपाली खाद्य संस्कृति बुझ्न, अन्वेषण र प्रवर्द्धन गर्न थोरै ध्यान दिइन्छ, जसले हामी को हौं भनेर परिभाषित गर्दछ।

 

नेपालमा सयभन्दा बढी जातीय समुदायहरू छन्, तिनीहरूमध्ये प्रत्येकको खाद्य संस्कृतिले तिनीहरू बस्ने वातावरणमा गहिरो जरा गाडेको छ। यद्यपि धान अहिले नेपालको सबै क्षेत्र र जातिहरूमा मुख्य खाद्य पदार्थ भएको देखिन्छ, यो सधैं त्यस्तो थिएन। विशेष गरी पहाडमा। पहाडी क्षेत्रमा समेत नदी किनारका समतल सिँचाइ जग्गा भएका सम्भ्रान्त वर्गले मात्र भातलाई मुख्य खाद्यान्नको रूपमा खान पाउँछन् ।

 

अरूका लागि, स्थानीय रूपमा उब्जाइएको अन्नको विविधता वातावरणमा राम्रोसँग अनुकूल छ र कम उर्वर पहाडी इलाका मुख्य अन्नको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो - कोडो (औँला कोदो), कागुनो (फक्सटेल बाजरा), चिनो (प्रोसो बाजरा), मकाई (मकै), जाउ (जौ), उवा (नग्न जौ), फापर (अनाज)।

 

अहिले यस्ता परम्परागत र पौष्टिक खाद्यान्न उपेक्षित र कम प्रयोगमा परेका छन् । चामललाई धनी मानिसको खानाको रूपमा लिइन्छ र अन्य अन्नहरू लिँदै बढी रुचाइएको छ। हालैका दशकहरूमा, भोकमरी विरुद्धको अभियानमा सरकार र दाताहरूले चामल ग्रामीण इलाकामा उडाइएका छन्। तर अधिक पौष्टिक, पौष्टिक र दिगो हुने स्थानीय जातका अन्नलाई प्रोत्साहन गर्न भने थोरै ध्यान दिइएको छ।

 

संसारभरका अन्य संस्कृतिहरू जस्तै, खाना नेपाली संस्कृतिमा कुनै पनि चाडपर्व र उत्सवहरूको केन्द्रमा हुन्छ। नेवा समुदायमा यो अन्य कुनै पनि भन्दा बढी प्रस्ट हुन्छ। भोये, चाडपर्व, जात्रा र विशेष अवसरहरूमा आयोजित एक भव्य विस्तृत नेवा पर्व, नेवा संस्कृतिको अभिन्न अंग हो। समृद्ध खाद्य संस्कृति यसको उर्वर उपत्यका, जीवन्त सीमापार व्यापार र ऐतिहासिक रूपमा राम्रो गर्न सक्ने अर्थतन्त्रलाई श्रेय दिन सकिन्छ। योमरी बनाउनु - चाकुले भरिएको चामलको पिठोको केक - र सापुमिचा - हड्डीको मज्जाले भरिएको भैंसी ट्राइप - नेवा खानाको सरलताका उदाहरण हुन्। एउटा अनौठो स्वाद र मेरो मनपर्ने सामग्रीहरू सुगन्धित-नटी भुटेको तोरीको तेल (बुचिका) हो। संसारले अझै यसको स्वाद पत्ता लगाउन सकेको छैन।